Viết khi có AI trước mặt
Viết là một kỹ năng khá khó khăn với không ít người. Ngày trước, thỉnh thoảng, gặp gỡ, một vài người bạn vẫn nói: “Nghĩ trong đầu thì hay thế, nói cũng được và lưu loát, nhưng khi ngồi xuống để viết ra, tự dưng chữ chạy đi đâu hết”. Điều này cũng rất bình thường, khi ngược lại, có những người ngồi-viết rất hay, nhưng khi đứng-nói là cứng người cứng miệng không thể diễn đạt được bằng lời, dù ý nghĩ thì rất thông suốt.
Đó là một thực tế đã từng xảy ra, trong những năm tháng AI chưa hiển lộ một cách phổ biến, tiện lợi. Nhưng bây giờ, đã khác rồi, có lẽ hầu như người nào biết chữ, dùng được máy tính, điện thoại thông minh cũng đã viết được, viết hay nữa là khác, bởi khi chuẩn bị viết gì, thì AI đã hiện ra trước mắt. AI sẽ viết thay, viết cùng; AI sẽ gợi ý, sẽ chỉnh sửa; AI sẽ mở rộng thêm và rất nhiều lần có cả “chém” nữa, chém mạnh.
Cái lợi, cái hại theo đó đều đã nảy sinh và xuất hiện. Có người bạn nửa đùa nửa thật: “AI thông minh quá, mình khỏe hơn, nhưng sao lại thấy mình ngu đi, phụ thuộc vào nó nữa.”
Một hôm, đọc được một bài văn, của con trai, đọc xong biết ngay là có AI tham gia vào. Sau cuộc trò chuyện vui vẻ mới biết là cu cậu đã lệnh cho AI viết (dòng lệnh (prompt) khá độc đáo mà còn có cả rất nhiều chiêu thức học trò nghịch ngợm trong đó nữa) 
Những hôm khác, do đặc thù công việc, nên có điều kiện đọc được nhiều văn bản của những nhân viên trong nhiều doanh nghiệp biên soạn. Bằng cảm giác nghề nghiệp AI là khởi ý lên rằng có mặt AI tham gia trong đó. Có những văn bản viết khá tốt (dĩ nhiên phần logic thì khá ok, nhưng phần “sống” và sự phù hợp với bối cảnh thì không tốt lắm), có những văn bản đọc lên khá buồn cười (nhưng do áp lực thời gian hay một lý do gì đó mà vẫn được gửi đi, trình bày).
Và cứ thế ngày lại ngày, đến một hôm, trong một cuộc họp ở công ty nọ, một văn bản được một nhân viên đưa ra, người Sếp đọc qua và hỏi luôn “AI viết à?”
“AI viết à?” hoặc một câu hỏi đại loại như thế, đã xuất hiện ngày càng dày đặc hơn trong các cuộc trò chuyện, hay sau khi một người đọc một văn bản hay tài liệu của người khác gửi đến.
Đừng trách những người nhân viên, đừng trách người Sếp, đừng trách AI.
Nếu ai đó, ngồi xuống với lòng bình yên, lắng nghe hơi thở của mình thật rõ để những thênh thang tìm đến và ở lại, người đó có thể sẽ khởi thêm những bao dung, những cảm thông, những sẻ chia với rất nhiều câu hỏi như của người Sếp kia, câu trả lời sau đó của nhân viên kia và cả sự lý trí, lỳ lợm kiểu sấm chớp nổ tung mà mặt mày không biến sắc của AI nữa.
Nhưng cũng phải tỉnh táo đặt ra một câu tự vấn cho chính bản thân mình: “ta là ai trong thế giới AI luôn hiển thị trước mặt?”
“Ta là ai?” một câu hỏi dù bề ngoài có mang vẻ như một câu hỏi triết học mơ màng, nhưng bằng nhiều cách diễn đạt khác nhau, lại là một câu hỏi thường xuyên xuất hiện một cách bình thường trong cuộc sống hàng ngày.
Nếu có một câu trả lời rằng: “ta muốn có được cảm xúc, suy nghĩ thật của chính mình”, hãy thử bỏ qua AI, có thể sẽ thấy được những điều thú vị.
Giữa cuộc sống bộn bề, nhiều áp lực, nhiều đối xử mà khói lửa nhân gian thì luôn luôn chực chờ để bùng cháy, cảm xúc và suy nghĩ thật của con người không dễ tìm đến, càng không dễ xuất hiện lại càng không dễ ở lại để khi nào cũng có thể trả lời được cho các biến thể của câu hỏi “ta là ai?”
Một người Sếp cần phải đọc được một báo cáo logic, nhưng khả năng logic của người nhân viên viết báo cáo chưa thật tốt.
Một bài quảng cáo không cần nhiều cảm xúc cá nhân mà cần sự bùng nổ chung của người đọc
Một bài mô tả kỹ thuật với khung logic rõ ràng hay hướng dẫn sử dụng mang tính phổ biến
Đó là những câu chuyện diễn ra thường ngày trong cuộc sống hôm nay, nơi văn phòng, nơi những văn bản là sợi dây kết nối cũng là những bằng chứng cho các đánh giá. Những câu chuyện này, nếu có AI tham gia, sẽ tốt hơn, khi có con người tham gia kiểm soát.
Và khi đó, nếu viết, trước mặt có AI, có thể sẽ hình thành những hướng đi:
– AI viết hoàn toàn
– AI viết trước, Người viết sau
– Người viết trước AI viết theo sau
– Người viết hoàn toàn
Tùy theo hoàn cảnh, tùy theo từng người mà sẽ lựa chọn cho mình một hướng. Nhưng điều quan trọng đừng bao giờ bỏ qua: luôn biết được những gì đã được viết ra.
Còn nếu để tự mình “hiểu và thấy” thì nên chọn là “Người viết”
Đơn Sa – Mai Thế Hùng
(một đêm mưa, tháng 6/2026)
